دەسپێك
لەگەڵ ئەوەی كە سەرەتای ژیانی مرۆڤایەتی بێ تێكست بووە، یان باشتر بڵێین تەنێ ئاماژەو دەنگ و دواتر نەخش و نیگاری نێو ئەشكەوت و سەر تاشە بەردەكان بووە، لێ لەگەڵ ئەو راستیەشدا ژیان بەتێكڕای ئاڵوزییەكانییەوە، بە دوێنێ و ئەمڕۆیەوە زمان فریادڕەسیەتی، چونكە ئەوەی لە زووتردا ئاماژەو دەنگ و نەخش و نیگاریش بووە. بۆ سەردەمانی خۆی جۆرێ بووە لە زمان، كەواتە ئەوە زمانە ژیان و ئایین و فیكر و مێژوو و دەسكەوتەكانی مرۆڤایەتی گەیاندۆتە ئێرە!.. بۆیە پێموایە چەمكی (ئیمپراتۆریەتی زمان) چەمكێكی لەبارە بۆ تێگەیشتن لەگەورەیی، لە رۆڵ و نەخشی زمان لەژیانی مرۆڤایەتیدا.
زمان چییە؟
زمان رژێمێكی تایبەتە له هێما و ئامێرێكی سەرەكییە بۆ پەیوەندیكردن و گفتوگۆكردن و لەیەكگەیشتن، واتە زمان رژێمێكە له هێما، هەریەكەیان له چەند فۆرمێك، یان مۆڕفیمێك پێكهاتووە و خاوەنی )هەڵگری( واتاو ناوەڕۆكێكە، هێماكان بە پێی سیستمێك (نموونەی سیستمی ئەلفوبێ( له فەرهەنگدا ریزكراون.(1) كەواتە زمان هۆكارێكە بۆ پەیوەندیكردنو لە كۆمەڵە وشەیەك پێكهاتووە، كە سنووردارە، بەڵام له واتادا سنووردار نییە.
زمانەوانیی بەناوبانگ فردینان دی سۆسێر (1857 ــ 1913) له كتێبی علم اللغە العام له بارەی زمانهوه دەڵێت: زمان بریتییە له سیستمێك، كە لادان له رێساو یاساكانی سنوورەكانی بەدحاڵیبوون فرهوان دەكات(2). واته دەكرێت بڵێین: زمان زانستێكە خاوەنی رێساو یاسای تایبەت بە خۆیەتیو بە بەرهەمێكی مرۆڤایەتی (كۆمەڵایەتی) دادەنرێت. زانای بەناوبانگ (لیۆنارد بلۆمفێڵد)دەربارەی زمان دەڵێت: پێكهاتنی زمانی، له رووی ئەو دانە دەنگانەوە سەیر دەكرێت، كە لە نێوان خۆیاندا كۆدەبنەوەو مۆرفێم دروستدەكەنو وشە پێكدەهێنن، ئەوانیش له كۆبوونەوەی خۆیاندا رستە دادەڕێژن.(3) واته له رێی دەنگە ژێكانەوە فۆنێم دروستدەكەنو وشەكان له دروستكردنی رستەكاندا خاوەن واتاو ناوەڕۆكی خۆیانن.
یهکهم: زمانی نووسین
زمانی نووسین له ناسینەوەی پەیوەندی نێوان دەنگو پیتەوە دەستپێدەكاتو دێتە سەر فەرهەنگو بە وشەی سادەو ئاوێتە (داڕێژراو، لێكدراو) لهگەڵ لاگرەكانو دەستوورو یاساكانی وشە هەڵگواستنو وشە دروستكردن ــ بەرانبەر بە گرێو رستەو دەقەكانی نووسین دادەنرێن. بۆیە گرنگە رۆژنامەوان شارەزاییەكی تەواوی لهلایەن رووەكانی ئەو بوارو پێكهاتانەو درووستانەی زمانی دایكیدا هەبێت. بۆیە بە تێڕامان بە بوارەكانی زماندا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت، كە فەرهەنگو وشەنامە بەردەوام وشەی نوێ لهخۆدەگرن، چ له رووی بەكارهێنان، یاخود نووسین لهلایەن نووسەرو رۆژنامەوانەكانەوە بێت، بەم شێوەیەش وشەكان دەچنه فەرهەنگ، فەرهەنگیش وشەكانو فەرهەنگی نەتەوەیەكی تێدا تۆماركراوەو بیرو لۆجیكو بۆچوونی نەتەوەكەی تێدا له لەناوچوون پارێزراوە. ئەوەی بەشێك لهو فەرهەنگەی تەواوكردووە، وشە بیانییەكانیوهك (عەرەبییو توركییو ئینگلیزی)ین. وشە بیانییەكان رووتنو لە ئاخاوتنی رۆژانەدا بەكاردەبرێن، بەڵام زۆر ئەستەمە جێیان بێتەوە له فەرهەنگی باڵای زمانی نەتەوەدا، چەشنی دووەمی وشە بیانییەكان هێشتا له سەر سنووری فەرهەنگی نەتەوەنو نەبوون به وشەی نەتەوەیی فەرهەنگە باڵاكە، بە زۆریی له ئاخاوتنی رۆژانەو جاربهجارێکیش له زمانی نووسینو زمانی ئەدەبیدا بەكارهێنراونو بەكار دەهێنرێن، بۆ نموونه: له ناردنی نامەدا: بۆ برای بەڕێزو خۆشەویستم.
بەم دەقەی سەرەوەدا ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت، كە پڕۆسەیەكی رووبەڕوو بوونەوەی سەخت له بەرانبەر فەرهەنگدا بەدیدەكرێت، ئەمەش پێ بە پێ له زیادبوونو گەڕاندایە بە دوای كەلێن بۆ خۆخزاندنە ناو فەرهەنگی نەتەوە. بۆیە چەشنی دووەم زۆر زیاتر مەترسی لێدەكرێت له گفتوگۆو دیالۆگەكاندا هەروەها له نووسینی بواری مێدیاو ئەدەبیدا، وهك له بەكارهێنانێكی رۆژانەی وشەی بیانی لهلایەن چەند كەسو ناوەندێكەوە. بە دیوێكیتردا، له ئاخاوتندا ریساو یاساكان رووبەڕووی تێكشان نابنەوە، وهك له نووسیندا، كە دەبێتە فۆرمێكی ستاندار بە تێپەڕاندنی مێژوو.
دووهم: بایەخی زمان
لەبەر ئەوەی له كۆندا لای مرۆڤەكان ئاگرو دوكەڵ هێمایەكی مەترسی بووە بۆیانو زۆریان بەكارهێناوە، بەو واتایەی، كە زمانی ئاخاوتن بەم شێوەی ئێستا نەبووە، بەڵكو وردەوردە لهگەڵ زۆربوونی مرۆڤو گەشەكردنی كۆمەڵگادا، زمانی دووانو ناولێنانی كەرەستە سروشتیو مرۆییەكان هاتۆتە دیو تەشەنەی كردووە، بۆیە دەكرێت له بە كۆمەڵبوونی مرۆڤو دروستبوونی گفتوگۆوە ئیدی زمان زیاتر فرهوانیو بڵاوبوونەوەی بەخۆوە بینیبێت، چونكە ئهگەر دوو مرۆڤ گفتوگۆ بە یەكیشەوە نەكەن، ئەوا كاردانەوەیان له سەر یەكتری نابێتو كارناكەنە سەر یەكتری.
سەلمێنراوه، كە زمان بە یەكێك له رەگەزەكانی نەتەوایەتیبوون دادەنرێتو دەتوانرێت قەوارەی نەتەوەیی دروستبكات، لێرەوە دەتوانین بڵێین كورد وهك نەتەوەیەكی خاوەن زمانی تایبەتو پارێزگاریكردنی له نەهێشتنی فەوتانو زاڵبوونی زمانی بێگانە بە سەر زمانی دایكدا هەروەها بووه به یەكێك له هۆکارهکانی دەوڵەمەندبوونی ئەدەبو روناكبیریی بە گشتی.
لهگەڵ گرنگیدا، زمان دووچاری لاوازیو فەوتان دەبێت ئەویش بە تێكەڵبوونی لهگەڵ زمانی فرهوانتردا. لهبەر ئەوە دەبێت زمانەكەمان بپارێزینو لە رێگهی كەناڵەكانی راگەیاندنەوە پەرەی پێ بدەینو لە لاوازبوون بیپارێزین، هەر لهم پێناوەشدا بە درێژایی مێژوو رۆژنامەوانو ئەدیبانو سیاسەتمەدارانی كورد هەوڵیان داوە زمانی كوردی له فەوتانو لەناوچوون بپارێزن، دیارە ئەم كارەش بە مەبەستی پاراستنی قەوارەی نەتەوەییمانە. سەرچاوەی ئەم دیدەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هێرشو سیاسەتە دڕندانەیەی رژێمە داگیركەرەكانی كوردستان دەرهەق بە گەلی كورد ئەنجامیان داوە، له سڕینەوەی زمانو نەهێشتنی خوێندن بە زمانی كوردی،بەڵام مێژووی زمانی كوردی بەرهەمی (80 ــ 90) ساڵە بە بەراوردكردن لهگەڵ زمانەكانیتردا، ئەمەش لایەنێكی باشەو بەردەوام نووسین له گەشەكردندا دەبێتو توانای خۆفرهوانكردنی هەیە، لێرەوە دەگەینە ئەو راستییەی، كە كاری دەوڵەمەندكردنی زمان تەنها ئەركی زمانەوانەكان نییە، بەڵكو كاری رۆژنامەوانیشە، واته بە ژیرییو هۆشیاری رۆژنامەوانان له مامەڵەكردنیان لهگەڵ وشەو بەكارنەهێنانی وشەی بیانی هەنگاوێكی ئهرێیانه له پڕۆسەی نووسینو زمانی راگەیاندندا دەنرێت.
پەیوەندی نێوان نووسین و ئاخاوتن
نووسین پڕۆسەی بە ئەرشیفكردنی زمانەو پارێزگاری دەكات له لەناوچوونو فەوتاندن. بۆیە دەكرێت بڵێین نووسین زمان نییە، نووسین دووركەوتنەوەیە له راستیو لۆجیكی بابەتەكاندا، بەڵام زمان زیاتر ئاخاوتنە تاكو نووسین. بۆیە زمانەوانەكان ئاخاوتن بە بنچینەی زمان دادەنێن، ئەوەش لهم خاڵانەی خوارەوەدا دیاری دەكەین:
1ــ پێش پڕۆسەی نووسین، شێوەی قسەكردن لهلایەن مرۆڤەوە زانراوە، هەر بۆیە تا ئێستاش زۆر زمان هەیە، كە شێوەی نووسینیان نییە.
2ــ منداڵ لهگەڵ لهدایكبوونیدا زمانی بە زمانی دایكی دەپژێت، دواتر فێری شێوەی نوسین دەبێت.
3ــ بە درێژایی مێژوو مرۆڤ زۆرترین كاتی بە ئاخاوتنەوە بە سەردەبات لهچاو تەرخانكردنی كات بۆ نووسین.
4ــ شێوەی نووسین تا ماوەیەكی زۆر دەتوانین بگۆڕین بە قسە، یان گوتن بێ ئەوەی شتێكی لێ بفەوتێت، بە پێچەوانەوە، که قسە تۆماردەكەین هەندێك شت دەفەوتێت هەروەها هەندێك تایبەتمەندی نووسین هەیە له كاتی ئاخاوتندا دەرناكەوێت، بۆ نموونه: بەكارهێنانی هێڵی خوارو خێچ، یان پەرەگراف، بەڵام سەرجەم ئەمانە گرنگ نین له چاو ئەو تایبەتمەندییانەی قسە، كە له نووسیندا دەرناكەون، وهك (ئاواز، هێز، درێژیی دەنگ، رژانە ناو یەك). جگە لهو تایبەتمەندییانەی دەنگ، كە پێمان دەڵێت قسەكەر مێیە، یان نێر، خوێندەوارە، یان نەخوێندەوار، بە چ دیالێكتێك دەدوێت.
سێیهم: زمانەوانی
زانستی زمان لێكۆڵینەوەو پشكنینی زانستییانەی رژێم ئاسای زمانە، زمانەوانیش ئەو كەسەیە، كە خۆی خهریک دەكات بە زمانهوه بە گشتی، یان بە زمانێكی تایبەتیو دیاردەكانییەوە، دیاردەكانی زمانیش مەبەست پەسندكردنی زمانو گشت پڕۆسەكانی بەشە پێكهاتەكانی رێزمانەكەیەتی، كە رستەسازیو وشەسازیو دەنگسازیو واتاو واتالێكدانەوەن. دەستوورو پرنسیپو یاساكانی بەشە پێكهاتەكانی رێزمان، بنەمای دروستنووسینو رێنووسو خاڵبەندین، واته زمانەوانی له بواری رۆژنامەگەرێتیدا پسپۆڕی تەواوە له بەشە پێكهاتەكانی رێزماندا لهگەڵ شارەزاییەكی ورد له دروستنووسینو رێنووسو خاڵبەندیدا، له سەروو ئەمانەشەوە بەكارهێنانی راستو گونجاویان لهگەڵ ناوەڕۆكی بابەتو شوێنو كاتی تایبەتیی خۆیاندا مەرجی بنەمایین.
لەپاش ئەم باسانە دەتوانین بڵێین ڕاگەیاندن کاریگەری تەواوی لەسەر زمانی گشتیی خەڵک دادەنێت، بۆیە هەمیشە بۆ مانەوە و دەوڵەمەندکردنی زمان ڕاگەیاندن هۆکارێکی سەرەکییە، بەوپێیەی دەگاتە زۆرترین جەماوەر و کاریگەریی دروستدەکات، ڕاگەیاندن لەپاش پەروەردە هۆکارێکی گرنگە بۆ مانەوە و نوێبوونەوە(Update)ی زمان، بۆیە پێویستە دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە بەرپرسیارێتییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو بابەتە بکەن.
گەشبین نییم بەو زمانەی ئێستا لە ڕاگەیاندنەکان بەکاردێت، چونکە بەداخەوە هەر میدیایەک و بەجۆرێک بەبێ لێکۆڵینەوە و شیکاری و ڕاوێژ بە ئەکادیمیای زمانی کوردی وشە و دەستەواژە بەکار دەهێنت یان زیاد دەکات بۆ زمانی کوردی، جیا لەمەیش ڕاگەیاندنکاران و بەتایبەتتر (بێژەر و پێشکەشکاران) لە بابەتی زمانی دایکی و فەرهەنگی زمانەکەمان کە هۆی مانەوەی چەندین ساڵەی نەتەوەی کوردە کۆڵەوار و بێ زانیارین.
بەداخەوە لەگەڵ بوونی مەرجی زمان بۆ دامەزراندن لە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن ڕەچاوی زانینی زمانی دایکی ناکرێت، ئەوەی کە هەیە ڕووکەشە، بۆ سەلماندنی ئەم قسەیە گەر تەماشای شاشەکان بکەین و گوێ بدەینە دەربڕین و ئاخاوتن و نوسینی هەواڵەکان چەندین هەڵەی زەق و بەرچاو دەبینین کە دیارە هەڵەی کاتی نین، بەڵکو توانای دەزگایەکان لەم بوارەدا دەسەلمێنێت!
لە خوارەوە ئاماژە بە هەندێک لەو هەڵانە دەکەین:
هەندێك هەڵەی زمانەوانیی له دەزگاكانی راگەیاندندا:
1ــ بەشێكی زۆری رۆژنامەوانو نووسەران هەڵەدەكەن له بەكارهێنانی (موصوف) له بری (صفە)، وهك: سەربازەكانی ئەمریكا، یاریزانەكانی ئێران، راستییەكەی سەربازە ئەمریكییەكان، یاریزانە ئێرانییەكان.
2ــ هەڵەكردن له بەكارهێنانی واتای وشەكەدا، بە زۆریی له وشە عەرەبییەكاندا وهك: غریب، دوو واتای جیاوازی هەیە زمانی كوردیدا (یهکهم به واتای نامۆ، دووهم به واتای سەیر)
3ــ زاراوەی ماندوونەناس له كەناڵەكانی راگەیاندندا بەكاردێت، كە هەڵەیەكی زۆر گەورەیە، چونكە ماندوو ئاوەڵناوە، بۆیە راستتر وایە بڵێین ماندوونەبوو.
4ــ نیهادو گوزارە له رووی تاكو كۆوە دەبێت هاوسەنگ بن، ئهگەر نا رستەکه لاسەنگ دەبێت، وهك: دوای دەساڵ راپەرین، له کاتێکدا دهبێت بڵێین: دەساڵ دوای راپەڕین.
5ــ ئەگەر ناوی بكەر بدرێتە پاڵ ناوێك، ئەوا جێگۆركێ روودەداتو ناوە بكەرەكەش تەنیا رەگی کردارهكەی دەمێنێتەوە، وهك: نووسەری چیرۆك، دەبێت به چیرۆكنووس.
6ــ ئەو ناوانەی كۆتاییان بە بزوێن دێت (أ، ه)له زمانی عەرەبیدا، كە (ی)نیسبە، یان دەچێتەسەر پیتە بزوێنەكە لادەبرێت، وهك: (هولندا ــ هولندی)، راستییەكەی دەبێت (هۆڵەندەیی)بەكاربێت، هەر وهك چۆن له كوردیدا دەڵێین: ئاكرەیی، چوارتایی.
7ــ هەڵەیەكی وهرگێڕانی باو له لایەن نووسەرانەوە پیادەدەكرێت له بەرانبەر (سلگ الاچوو علیه)، دەگوترێت تیشكخستنەسەر، ئهوه هەڵەیەو دەبێت رووناكیی، یان رۆشنایی له بری تیشك بەكاربهێنرێت، چونكە شعاع واتای تیشك دەگەیەنێت نەك چوو.
8ــ بەكارنەهێنانی (ی)ی خستنەسەر بۆ هەندێك زاراوە، وهك: شارەوانی، راستییەكەی شارەوانیی.
9ــ دەنووسرێت (لە پێناو رزگاركردنی، راستییەكەی لە پێناوی رزگاركردنی.
10ــ له بری لایەنە پەیوەندیدارەكان، بە هەڵە دەنووسرێت لایەنە پەیوەنددارەكان.
11ــ لێكجیانەكردنەوەی (و)ی كورتو درێژ، وهك: كوڕ ــ كووڕ، هەردووكیان بە یەك (و)دەنووسرێت.
12ــ بە هەڵە مافی چارەی خۆنووسین له بەرانبەر (حق تقریر المصیر) بەكاردێت، راستییەكەی مافی بڕیاردانی چارەنووسە.
13ــ له بری بیستەر، دەبێت گوێگر بەكاربهێنین، كە راستترە واتاكەی له زمانی كوردیدا.
14ــ له بری شەوێكی باراناویی باشترو راستترە بڵێین شەوێكی باران.
15ــ وشەی خەڵكان ــ خەڵكانی دی، بەكارهێنانی هەڵەیە، بەڵكو خەڵك واتای كۆدەداتو تەنها ئەوەش راستە.(27)
16ــ بۆ بانگی مغرب دەنووسرێت: ئێستا كاتی بانگی خۆرئاوابوونە، بۆ بانگی عیشا دەنووسرێت: ئێستا كاتی بانگی شێوانە، له كوردەواریدا بە نوێژی مغرب دەوترێت شێوانو بە عشا دەوترێت خەوتنان.
17ــ هەڵەیە یابان، یان ژاپۆن بەكاردەهێنین، بەڵكو دەبێت جاپان بەكاربهێنین.
18ــ هەندێك له بری ساڵی رابردوو پارساڵ بەكاردههێنێت، كە وشەیەكی فارسییە، بۆیە باشترە كوردییەكەی بەكار بهێنین، كە پارە.
19ــ له بری دەستەواژەی عەرەبی نوع من، له كوردیدا بە نموونە: جۆرێكە له كەرەستەی پێویست بەكاردههێنین، راستتر وایە بنووسرێت: جۆرە كەرەستەیەكی پێویستە.
20ــ له یاری تۆپی پێدا، لهلایەن بێژەرە كوردەكانەوە له جیاتی كرە گویلەی زمانی عەرەبیی بە هەڵە تۆپێكی درێژ بەكاردەهێنن، كە راستییەكەی ئەوەیە بگوترێت تۆپەكە بۆ دوور شەقی تێ هەڵدرا.
21ــ زۆرێك له نووسەران هەرگیزو هەمیشە بە هەڵە بەكاردههێنن، هەرگیز بۆ نەرێو هەمیشە بۆ ئەرێ بەكاردێت. وهك: مامۆستاكەمان هەمیشە رووی خۆشە ــ مامۆستاكەمان هەرگیز رووی ناخۆشە.
22ــ دەبێت بۆ معلم، مامۆستاو بۆ مدرس، وانەبێژ بەكاربهێنینو دووربكەوینەوە لهوەی تەنها مامۆستا بۆ هەردووكیان بەكاربهێنین.
23ــ بەكارهێنانی ناوو نازناو، یان پیشە: شاعیر عەبدوڵڵا پەشێو، هونەرمەند عەدنان كەریم، راستترە بنووسرێت، یان بگوترێت: عەبدوڵڵا پەشێوی شاعیر، عەدنان كەریمی هونەرمەند.(28)
پەیوەندیی زمان به هۆیەكانی راگەیاندن
زمان بە هۆكاری یەكەمو بنەڕەتی گەیاندن دادەنرێتو هۆیەكانیتر بە تەواوكەرو درێژكراوەی هۆی یەكەم له قەڵەم دەدرێن، بەو واتایەی لهگەڵ پێ بە پێی گەشەكردنو پێشخستنی كەناڵەكانی راگەیاندندا زمان گەشەكردنو نوێبوونەوەو فراوانبوونییەكەی كاریگەری دەبێت بۆ سەر دەقەكانی رۆژنامەوانی، چونكە زمان (اللغە)زیاد له مەدلوولێكی هەیە، مەدلوولێكی زمانەوانی رووتو مەدلوولێكی لێكدراوەی دەروونی، بەڵام لێرەدا مەبەست لهو مەدلوولە گرنگەیە، كە تێیدا زمان هۆیەكە بۆ كارلێكردن له رێگەی وهرگرتنی زانیاریو پەخشكردنی بە شێوازێكی رۆژنامەوانیی.
